Mùa hè năm ấy, tôi 25 tuổi, đang viết bài phân tích triết học đầu tiên về ICO dưới ánh nắng Mexico City. Tôi tin rằng blockchain là câu chuyện về tự do cá nhân, không phải đầu cơ. Hôm nay, nhìn vào cơn sốt quanh Michael Olise, tôi lại thấy điều đó vang lên một lần nữa — nhưng theo một cách hoàn toàn khác.
Một bài viết ngắn trên Crypto Briefing kể rằng Olise, ngôi sao bóng đá đang khoác áo đội tuyển quốc gia, đang trong cuộc đuổi kỷ lục hỗ trợ (assist) của huyền thoại Pelé tại World Cup. Và điều gì xảy ra? Giá token $PSG của Paris Saint-Germain — vốn dĩ là một fan token — bất ngờ tăng vọt. Các NFT của Sorare, nơi sở hữu thẻ bài ảo của Olise, cũng chứng kiến khối lượng giao dịch tăng đột biến. Một câu chuyện đơn giản: cầu thủ chơi tốt, crypto tăng giá.
Nhưng tôi, với 18 năm quan sát ngành và một tấm bằng Tiến sĩ Mật mã học, nhìn thấy một điều khác. Thị trường tăng giá đang che giấu một lỗi kỹ thuật cơ bản: sự phấn khích thuần túy không thể thay thế được một nền tảng giao thức vững chắc.
Hãy bóc tách điều này. Fan token, như $PSG, về bản chất là một công cụ tương tác cộng đồng: bạn mua nó để bỏ phiếu cho màu áo sân nhà, để nhận quà lưu niệm kỹ thuật số. Nó không phải là một giao thức DeFi sinh lời từ phí giao dịch. Nó cũng không phải là một layer 2 giải quyết vấn đề mở rộng. Giá trị nội tại của nó gần như bằng 0 nếu tách rời khỏi cảm xúc của người hâm mộ. Dựa trên kinh nghiệm audit của tôi với các dự án DeFi, tôi có thể nói: hầu hết các fan token đều thiếu một cơ chế tích lũy giá trị thực sự. Chúng giống như một chiếc vé xem phim hơn là một cổ phiếu.
Sorare thì sao? Nó tinh vi hơn một chút. Bạn mua một NFT — một thẻ bài Olise ảo — và nó tham gia vào một trò chơi fantasy football. Giá trị của nó đến từ sự khan hiếm (có 100 bản sao, chẳng hạn) và từ hiệu suất thực tế của cầu thủ. Nhưng cũng giống như $PSG, nó phụ thuộc hoàn toàn vào một biến số duy nhất: Olise có ghi bàn không. Không có lớp Data Availability (DA) nào ở đây. Không có cơ chế đồng thuận phi tập trung nào đảm bảo rằng giá sẽ tăng. 99% rollup không tạo đủ dữ liệu để cần DA chuyên dụng, nhưng ở đây, thậm chí không có một rollup nào cả. Đây chỉ là một canh bạc thuần túy vào thành tích thể thao.
Điều phản trực giác ở đây là: thị trường đang đối xử với một chiếc vé xem phim như một tài sản đầu tư. Mọi người đang mua $PSG không phải vì họ muốn bỏ phiếu cho màu áo, mà vì họ nghĩ rằng người khác sẽ mua nó với giá cao hơn khi Olise lập kỷ lục. Đây là lý thuyết kẻ ngốc lớn hơn (greater fool theory) được gói gọn trong vỏ bọc của “công nghệ blockchain”. Tôi đã thấy điều này trong mùa hè DeFi năm 2020: mọi người đổ xô vào các giao thức vì lợi suất cao, nhưng khi thị trường đảo chiều, thanh khoản biến mất. Hôm nay, cũng chính kịch bản ấy lặp lại, chỉ khác ở chỗ: động lực là một trận đấu bóng đá thay vì một mô hình lãi suất tùy tiện.
Ngay cả câu chuyện về lòng nhân ái cũng có thể bị lợi dụng. Tôi đã từng hợp tác với 10 nghệ sĩ Mexico để tạo ra bộ sưu tập NFT “Mặt trời Mexico” nhằm gây quỹ cho trường học vùng sâu. Chúng tôi đã thu về 50 ETH và quyên góp toàn bộ. Đó là một câu chuyện đẹp. Nhưng không phải dự án NFT nào cũng như vậy. Nếu không có sự minh bạch trong việc sử dụng quỹ, những đợt tăng giá do “từ thiện” cũng chỉ là một chiêu trò marketing khác. Mỗi NFT là một câu chuyện, nhưng không phải câu chuyện nào cũng đáng tin.
Vậy bài học là gì? Trong một thị trường tăng giá, mọi thứ đều có vẻ như đang bay lên. Nhưng với tư cách là người truyền cảm hứng, tôi tin vào sự trưởng thành tập thể. Đừng để FOMO che mờ lý trí. Hãy nhìn vào code, nhìn vào giao thức, nhìn vào cơ chế tích lũy giá trị. Một cú đuổi kỷ lục của Olise có thể thắp sáng ngọn lửa, nhưng nó không thể duy trì nó. Nghệ thuật Mexico vang lên từ blockchain không phải là một cơn sốt đầu cơ; nó là một bản giao hưởng của niềm tin được xây dựng từng dòng code một.